Bamachiga - munepechiga

Ritual del guado (bama)

Compartir

Fecha

Lugar

Nazareth, Amazonas (Colombia)

Transcripción:

Título de la revista

ISSN de la revista

Título del volumen

Código ISO

tca
spa

Código Glottolog

ticu1245
stan1288

Familia Lingüística

Tikuna-Yurí
Indo-europeo

Publicado por

Universidad Nacional de Colombia, sede Amazonia

Resumen

El abuelo Jorge Martín Santa María Fidelis cuenta la historia del ritual del guado, también llamado bama, munapechiga o bamachiga (en otro audio demuestra el canto original). Antiguamente, a la bama la llamaban munepechina; munepechina es la madre del árbol bama. Cuando se hacía la fiesta de Munepechina se invitaba a las personas que vivían lejos (lo “lejos” de antes no es lo mismo que ahora; ahora se vive más cerca unos de otros). Cuando la fiesta se aproximaba, había que avisar rápido a los invitados, y ellos debían llegar pronto.. Entonces mandaban a un joven que podía desplazarse con rapidez para invitar. El muchacho iba pasando de casa en casa, y así las personas iban acudiendo. En cada hogar al que llegaba, invitaba, y él era el último en regresar. Cuando él estaba de vuelta, cayó la rama de un palo, que era la madre Munepechina (Ngoó). Ngoó dijo: “Vamos, a mi casa; teeyapu rü yeawa nguchiga rü munapechi; vamos a tomar en la fiesta del Munepechina”. Llevó al joven a su casa, pero antes de salir hacia la fiesta con el Ngoó, el muchacho pidió: “Ru yuku, ru yuku ta ichata, ta ichata así; vamos a mirar primero estos trajes (ocarachitos) que están cogados”. Así, el joven pudo ver la verdadera forma del Ngoó, y, al verlo, se asustó de aquel animal. Salió corriendo detrás de la gente iba camino a la fiesta. Pero el Ngoó también salió corriendo trás el joven y se convirtió en mujer para que el jóven se quedara con él. La gente que había llegado primero al lugar de la fiesta se fue a bañar allí. Detrás de ellos llegó el joven a la fiesta del Munapechi, seguido por el Ngoó. Cuando el muchacho llegó, avisó a los demás que el Ngoó estaba por alcanzarlos y les dijo que era un ser peludo. El Ngoó fue a buscar al joven, que se estaba bañando con los invitados; llevaba puesto su traje (ocarachitos aruanes). Cuando comenzó la fiesta todos empezaron a tomar, pero el Ngoó no dejaba al jóven tomar. Le decía: “Izaza aichata ru ngetuku; dame yo sí lo tomo”. El muchacho ya quería llorar, porque el Ngoó nunca le permitió tomar. “Todo por mi culpa, por contestar a la madre Munepechina”, pensaba. Muchos ofrecían masato al Ngoó, pero como él tenía animal en su cuerpo, nunca se emborrachaba…hasta que, por fin, sí se emborrachó. Entonces la gente en la fiesta le preguntó: “A ver, cuéntanos, ¿por qué se celebra tu día y qué significado tiene el Munepechina?” Como él era quien conocía la historia del Munepechi, respondió: “Para eso estoy aquí en la fiesta”. Golpearon el bama y él empezó a cantar la canción que explica habla sobre el Munepechina.


Mearu cha meae Iyawai ru turu tame tuu rerema tu yowara ya airua na ru ũa - Pema, pema uguru mua munepechi ña peruguru wa ñeruücha – cha choma, cha na uguru, cha a charu tukua da üa dá ya bama ya na nge yuyu da na ngẽee yu –chitawa ru ngeurü ya chaacha ru ngicha, ngicha aichata ru ngetuṵ-ku ngeyuya na ñgeee yu.-Ru ñia, yupaba ru chopata ya teyanapúã ru yeawa Naru ngú,nguchiga yawai ngua pema, pema na ugurü ta wai - pema , pema na ugurü ta wai ua pe, a perü munapechi ru ngekura ta wai- choma cha a cha na ugurü ta chaa charu tukuara üada –ya bama ya na ngeyuya na ngeee yu. – Ru yükuka a chaa pa charu ngicha, ngicha aichata ru ngetuu-ku ngeyuya na ngeeeyu – ru chopata ru uyunapúa ru yeaguta nu wa ninaü kuma ũku ya chaa charu okarachipe ichidua nu charugutawai nita nguwa ngekamaru ta tawai cha na ngini - chaa, chaa ru uchigu ru chaa chaa ru ngicha, ngicha aichata ru ngetuu-ku ngeyuya na ngeee yu – ñumarüta wai ta chaguma a chianenama chairamaga naMagutá nawe ngichi nguru, ngurure chigu – nachaũga nawe na cha nguama chaa, chaa ru ngicha, ngicha aichata ngetuṵ-ku ngeyuya na ñgeee yu. – Tuaguchi ukaũchi ngüũ nu chi ane, ni cha anee, ñeruniwai chaa charu nairiyana iane ya dawai tametü rü derema tü naiñema tü yowara ya aiarü ta wainüma - Choa, charü niwa naru tukuada üada ya bama ya na ngeyuya na ngeee yu. - Nacha ü chaa charu nairiyanachiga – Tuaku aru yuu neamuku ru uaguku nachiga ruwa ru me da yema.

Descripción

Citación

Recurso relacionado

Aprobación

Revisión

Complementado por

Referenciado por

Licencia Creative Commons

Excepto donde se indique lo contrario, la licencia de este ítem se describe como Atribución-NoComercial-CompartirIgual 4.0 Internacional